Korelasyon ve Nedensellik Sık Yapılan Mantık Hatası

Korelasyon ve Nedensellik: Sık Yapılan Mantık Hatası

Korelasyon iki değişkenin birlikte değiştiğini gösterir; nedensellik ise birinin diğerini gerçekten değiştirdiğini ifade eder. Birlikte artmak neden-sonuç ilişkisi kanıtlamaz, çünkü üçüncü bir etken ikisini birden etkileyebilir ya da bu tesadüf olabilir. Komplo anlatıları bu mantık hatasını en sık kullanan yapılardır.

İstatistik ve veriyle çevrili bir dünyada, birbirine bağlı görünen olayları yorumlarken kolayca hataya düşeriz. “A olunca B de oluyor, öyleyse A, B’ye neden oluyor” düşüncesi sezgisel olarak doğru gelir. Bu, hem günlük konuşmalarda hem haberlerde hem de komplo anlatılarında karşımıza çıkan çok yaygın bir mantık hatasıdır. Aşağıda farkı örneklerle ve evde yapabileceğiniz bir alıştırmayla açıklıyoruz.

Dodobet altyapısı, verilerinizin gizliliğini korumak amacıyla ileri düzey şifreleme teknolojileriyle desteklenmektedir.

Korelasyon Ne Demek ve Üç Türü Nedir?

Korelasyon, iki ya da daha fazla değişken arasındaki istatistiksel ilişkidir. Üç temel biçimi vardır:

  • Pozitif korelasyon: Biri artarken diğeri de artar. Ders çalışma süresi ile sınav notu gibi.
  • Negatif korelasyon: Biri artarken diğeri azalır. Hava sıcaklığı düştükçe dondurma satışının azalması gibi.
  • Sıfır korelasyon: Değişkenler arasında düzenli bir ilişki yoktur. Ayakkabı numarası ile matematik başarısı gibi.

Korelasyon bir ilişkinin varlığını söyler; ilişkinin neden doğduğunu söylemez. Bu yüzden “birlikte değişiyorlar” cümlesi ile “biri diğerinin nedenidir” cümlesi arasında kanıt boşluğu vardır.

İki Şey Birlikte Artıyorsa Neden Aralarında Neden-Sonuç Olmayabilir?

Birlikte değişen iki değişkenin ilişkisini genellikle üç şekilde açıklayabiliriz:

  1. A, B’ye neden olur. Gerçek bir nedensellik olabilir.
  2. B, A’ya neden olur (ters nedensellik). Örneğin çok hasta olan kişiler daha çok ilaç kullanır; ilaç kullananlarda hastalığın fazla görülmesi, ilacın hasta ettiği anlamına gelmez.
  3. Üçüncü bir etken ikisine birden neden olur (karıştırıcı değişken). Yaz sıcağı hem dondurma tüketimini hem de denize girme sayısını artırır; bu yüzden boğulma vakaları da artar.

Dördüncü bir ihtimal de saf tesadüftür. Yeterince çok değişkene bakarsanız, hiçbir bağı olmayan iki seri bile bir süre birlikte hareket edebilir. Bu yüzden grafikte iki çizginin paralel gitmesi, kanıt yerine bir soru olarak okunmalıdır. Grafiklerin bizi nasıl yanıltabileceği konusunda grafik okuma hataları yazısı faydalıdır.

Aşı ve Otizm İddiası Bu Hatanın Hangi Örneğidir?

İddia şudur: “Aşı yaptırdıktan sonra çocuğumda otizm belirtileri başladı, öyleyse aşı otizme neden oldu.” Anne babanın gözlemi samimidir ve yaşadıkları şey gerçektir. Ama zaman sırası nedenselliğin kanıtı değildir (buna “sonra, öyleyse bu yüzden” yanılgısı denir).

Aşı takvimi bebeklik ve erken çocukluk dönemine yoğunlaşır. Otizm belirtileri de çoğunlukla aynı yaş aralığında fark edilir. İki olay aynı zaman diliminde yer aldığı için birçok çocukta ardışık görünür. Ancak bunu doğru test etmenin yolu, aşılı ve aşısız çocukları geniş gruplarda karşılaştırmaktır. Bu karşılaştırmalar yapıldığında, çok sayıda büyük ölçekli çalışma aşı ile otizm arasında nedensel bir bağ bulmamıştır. İddia ve kanıt ilişkisi ayrıntılı olarak aşı karşıtı iddialar ve bilimsel gerçekler yazısında ele alınıyor.

İddia Gözlenen ilişki Daha olası açıklama
“Dondurma yiyenler boğuluyor.” Yazın ikisi birlikte artıyor. Sıcak hava, hem dondurma hem yüzmeyi artırıyor.
“Aşıdan sonra otizm fark edildi.” Zaman çakışması. Aşı takvimi ile otizmin fark edildiği yaş aralığı aynı döneme denk geliyor.
“5G kuruldu, salgın başladı.” Zaman çakışması. Salgın virüsle yayılıyor; virüs radyo dalgalarıyla taşınmaz. 5G ve virüs iddiası bunu ayrıca inceliyor.

Nedensellik Nasıl Gösterilir?

Nedenselliği gösteren en güçlü yöntem kontrollü deneydir. Katılımcılar rastgele iki gruba ayrılır; bir gruba müdahale uygulanır, diğerine uygulanmaz ve sonuçlar karşılaştırılır. Rastgele atama, grupların diğer özelliklerini dengelediği için karıştırıcı değişkenleri büyük ölçüde eler. Bilimde deneyin ve gözlemin yeri bu nedenle önemlidir; konuyu deney ve gözlemin bilimdeki yeri yazısında okuyabilirsiniz.

Deney yapılamadığında (ör. sigara ve akciğer kanseri gibi etik olmayan deneyler) bilim insanları başka kanıtlar toplar: ilişkinin farklı gruplarda tekrarlanması, doz arttıkça etkinin artması, makul bir biyolojik mekanizma ve diğer açıklamaların elenmesi. Bu kanıtlar birlikte güçlüyse nedensellik sonucuna varılır.

Evde Korelasyon Tuzağını Nasıl Yakalarsınız?

Bir paylaşım ya da haber gördüğünüzde şu dört soruyu sorun:

  • Bu iki şey birlikte mi değişiyor, yoksa biri diğerini mi değiştiriyor?
  • Yönü tersine çevirsem de mantıklı olur mu? (Ters nedensellik)
  • İkisini birden etkileyen üçüncü bir faktör var mı? (Mevsim, yaş, gelir…)
  • Bu ilişki tesadüf olabilir mi? Kaç gözlem var?

Kendinize küçük bir deney de yapabilirsiniz. Bir hafta boyunca her gün kahve içtiğiniz fincan sayısını ve ruh halinizi puanlayın. Sonunda bir ilişki görseniz bile, aynı günlerde uyku süreniz veya iş yükünüz de değişiyordu. Bu, ilişkinin tek başına nedensel olmadığını sezmenin iyi bir yoludur. İnsan zihni bu tür kalıpları kendiliğinden nedensel yorumlamaya eğilimlidir; bilişsel önyargıların bilgiyi nasıl çarpıttığı bu eğilimi açıklıyor.

Haberlerde Korelasyon Hatasını Nasıl Fark Edersiniz?

Gazete başlıklarında “şunu yiyenlerde şu hastalık daha az görülüyor” ya da “şu uygulamayı kullananlar daha mutlu” gibi cümleler sık görülür. Bunlar çoğunlukla gözlemsel çalışmalara dayanır ve yalnızca bir ilişkiyi bildirir. Haberi okurken şuna bakın: çalışma insanları rastgele gruplara ayırıp bir müdahale mi uyguladı, yoksa var olan farklılıkları mı karşılaştırdı? İkincisiyse, yeme alışkanlığı gibi bir özellik gelir, yaş ve yaşam tarzı gibi başka özelliklerle iç içe geçmiş olabilir.

Örneğin düzenli spor yapan kişilerin ortalamada daha sağlıklı olması, sporun sağlık getirdiğine işaret edebilir. Ama aynı zamanda zaten sağlıklı olan kişilerin spor yapmaya daha yatkın olması da mümkündür. İyi tasarlanmış çalışmalar bu ihtimali dışlamak için yaş, cinsiyet ve başlangıç sağlık durumu gibi etkenleri hesaba katar. Haberde bu ayrıntı yoksa temkinli okuyun.

Başlıkta “neden oluyor” dili varsa, metinde “ilişkili” dili var mı diye bakın. Gazeteciler çoğu zaman başlıkta nedensel, gövdede ilişkisel ifade kullanır. Bu uyuşmazlık, çalışmanın ne kadar söylediğini görmek için en kolay ipucudur.

Bir başka pratik ipucu, ilişkinin yönünü ve büyüklüğünü ayrı ayrı sormaktır. İlişki zayıfsa, yani değişkenlerden biri diğerini yalnızca biraz açıklıyorsa, nedensellik sonucuna varmak daha da güçsüzleşir. Çok güçlü bir korelasyon bile tek başına nedensellik kanıtı olmadığı gibi, zayıf bir korelasyon da gerçek bir etkinin varlığını dışlamaz. Bu yüzden iyi bir okur “ilişki var mı” sorusundan sonra “ilişki ne kadar güçlü ve neyle açıklanıyor” sorusunu da sorar.

Korelasyon bir ipucudur, hüküm değildir. İyi bir okur ipucunu görünce araştırmayı bırakmaz, tersine yeni sorular sormaya başlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Korelasyon nedir, nedensellik nedir?

Korelasyon, iki değişkenin birlikte değişme eğilimidir; biri artarken öbürü de artabilir ya da azalabilir. Nedensellik ise bir değişkeni değiştirdiğinizde diğerinin de değiştiği ilişkidir. Korelasyon nedenselliğin işareti olabilir ama tek başına kanıtı olamaz, ek kanıt gerekir. Haberlerde ve sosyal medyada bu ayrımı akılda tutmak çok işe yarar.

Korelasyon nedenselliği ne zaman gösterir?

Kontrollü deneyle, yani değişkeni rastgele atanan gruplarda değiştirip sonucu karşılaştırarak gösterilebilir. Deney yapılamıyorsa tekrarlanan bulgular, doz-etki ilişkisi, makul bir mekanizma ve diğer açıklamaların elenmesi nedenselliği güçlendirir. Tek bir ilişki yeterli sayılmaz. Aynı kanıtı birden çok bağımsız çalışmada görmek güveni artırır.

Dondurma ve boğulma örneği neyi anlatır?

Yaz aylarında hem dondurma tüketimi hem de denizde yüzme arttığı için boğulma vakaları da artar. Dondurma boğulmaya neden olmaz; üçüncü etken olan sıcak hava ikisini birden artırır. Buna karıştırıcı değişken denir ve en sık karşılaşılan korelasyon tuzağıdır. Aynı mantık diğer birçok örnek için de geçerlidir.

Aşı ve otizm iddiası korelasyon hatasıyla nasıl ilgilidir?

Aşılar bebeklik döneminde yapılır ve otizmin fark edildiği yaş aralığı da aynı döneme denk gelir. Zamanın çakışması nedensellik göstermez. Çok sayıda büyük ölçekli çalışma, aşı ile otizm arasında nedensel bir bağ bulmamıştır; iddia bu çalışmalarla çürümüştür. Bu bulgular bağımsız ekiplerce defalarca tekrarlanmıştır.

Bunlar da İlginizi Çekebilir!